Waqt li l-bniedem tghallem juza l-magni li vvinta u tghallem jghix aktar komdu u hajja ehfef u aktar mghaggla, twarrbu hafna drawwiet, snajja' u tradizzjonijiet. Imma hasra li m'ahniex nghozzu s-snajja' bhalma huma s-sengha tad-dghajjes, l-indurar, l-argentier u ohrajn minhabba li qed inhallu dak kollu li jidhol minn barra bla ma naghtu kas u nghozzu dak li ghandna sewwa sew fil-qalba tar-rahal taghna. Ma rridx nghid li ghandna nibqghu qodma. Lanqas illi ghandna nzommu snajja' qodma biex noqoghdu nharsu lejhom. Imma xi mkien nahseb li hemm xi haga nieqsa fis-socjeta’ taghna li thalli mghallem tas-sengha tal-bini tad-dghajsa ta' Malta jaqta l-haxix b'zappuna f’idejh il-jum kollu biex jaqla' x'jiekol, meta jista’ hemm suq u skop ghall-hila tieghu! Xi mkien hemm xi haga nieqsa fis-socjeta taghna li twarrab is-serkin li jafu jaghmlu b'hila l-maltin u tintilef wara srieken identici li jigu minn barra! Hemm xi haga nieqsa fis-sistema taghna li ma thallix lill-Awtoritajiet tax-xoghol jghinu lill-induratur jghallem lil ibnu semplicement ghax l-indinduratur li indura knejjes shah u ghadd ta' statwi bla qies m'ghandux ic-certifikat li juri li hu induratur tas-sengha!
Ninu u Vincent Farrugia huma zewg ahwa Qriema maghrufin bhala 'Tas-Srieken' li ghadhom jahdmu dan ix-xoghol. Il-hanut taghhom tax-xoghol lejn l-Istabar, ix-xaqliba ta' San Bastjan jaf fejn qieghed kulhadd, ghax hu l-ahhar hanut li ghad fadal fil-gzejjer Maltin fejn tinhadem xi ghamla ta' karettun. "Is-sengha gejja minn missieri," qalli Charlie meta ltqajt maghhom. Il-hanut mad-dawra kien mimli lasti u injam u hadid u fraxxnu maqbud fil-forom qieghed jitghawweg ftit ftit. Mal-hitan kien hemm kull ghamla ta' injama, min imdendel ma' harragiet tal-hadid u min imserrah fuq xulxin, u thares lejhom mill-ewwel taghrafhom, bicciet minn karettun, mghazel jew dlieli jew frieket, uhud godda, uhud jidhru li qdiemu u hadmu, uhud ghadhom nofs xoghol, uhud ghadhom bhallikieku qed jitwieldu, qed jinhargu bis-sabar u bis-sengha kollha ta’ l-imghallmin minn ghudiet ghadhom godda, uhud mghobbijin bit-trab u l-ghabra ta' l-injam, uhud sahansitra bil-hjut ta' l-ghanqbut imdendel maghhom, jitqabbad maghhom minn rokna ghall-ohra. Imma kollha ghal-lest biex illum jew ghada jsibu rwiehhom mghaqqdin f’serkin gdid.
L’ hemm u 'l hawn mal-hajt ritratti ta' srieken u karettuni u zwiemel itellqu l-Marsa u sahansitra fi Franza bi srieken li hadmu l-ahwa Farrugia. Kien hemm ukoll bicciet tal-hadid, pajpijiet u hadid tond u hadid dritt, suriet ta' hadid mghawweg u wweldja mibrum bis-sengha, imtaqqab u flimat ghal-lest biex hu wkoll jitqies f'ejn mehtieg halli jirfed is-serkin. U fin-nofs il-karozzin qieghed isir. Kbir, sabih, ghadu nofs lehja imma ga juri l-qawwa tieghu, il-gmiel tal-hidma mehtiega biex is-sengha li hemm mohbija fih, it-tradizzjoni fil-ghamla, il-qtugh ta’ injam. it-taghwig u s-suriet qodma li hergin tninnu. Ma tarax biss karozzin qieghed isir quddiemek, ma tarax biss l-injam ghadu mikxuf bil-vini jidhru hajjin izda wkoll xoghol mirqum kollu hsieb u li jikxfu l-hila ta' l-id qadima Maltija.
Quddiem il-karozzin kien hemm xarretta, bhal serkin zghir li jintuza biex jaghtu x-xoghol, jew iharrgu 'l-bhejjem qabel igerruhom il-Marsa. U fost dan kollu l-ahwa Farrugia ghaddejjin bil-hidma taghhom. Din il-hidma qadima taghhom qed tghaqqad l-imghoddi mal-lum. Kliemhom ukoll, il-kisra ghafsija Qormija hi xhieda li ma jaghrafx kulhadd, tal-bierah mal-lum. Izda meta aktar tard fissruli l-kruha tal-gejjieni li hemm quddiemhom. mill-ewwel intbaht li s-socjeta’ Maltija ghal darb'ohra waslet biex titlef hjiel iehor karatteristiku taghha bhalma tilfet il-haddied, lil tad-dghajjes, u l-bqija.
Il-magni ta' l-ghagin u s-srieken

"Ghall-ewwel serkini kien jaghmel xi tnejn, tlieta f’sena biss ... U minn jaf kemm ghod baqa' minnhem madwar Molta killha dawn il-mugni ta' l-injum ... Imma darba kien gie wiehed Franciz ikellem lil missieri. Kien Guzepp Micallef ta' Girgor, ta' nisel Molti, imma kien gerrej kbir fi Franza dan. U qal lil missieri kif irid ikun serkin u gieblu wiehed minn Tunez. U missieri fetqu u gbamel wiehed. Ilu xi hamsin sena issa! Jew izjed. U min dak. in-nhar baqa' jaghmel is-srieken ... U il-magni ta' l-ghagin inqatghu ..." Il-magni ta' l-ghagin kienu jahdmuhom mill-injam u l-furnar kien jixhet fihom id-dqiq u l-ilma u dak kollu li kellu bzonn ghall-ghagina tal-hobz Malti. Maz-zmien dahlu l-magni tal-metall li qatghu kollox il-magni ta' I-injam. Ninu jsostni illi bhalma l-inbid ma jsir qatt tajjeb fit-tramiggjana tal-hgieg daqskemm isir tajjeb fil-kartell ta’ injam, hekk ukoll l-ghagna tal-hobza Maltija ma ssir qatt tajba daqskemm issir fil-magna ta’ l-injam.
Is-serkin

Biex isir serkin irqajjaq u pulit, b'sahhtu u hafif bhalma naraw ghaddejjin kemm fit-toroq taghna u aktar u aktar fil-korsa tal-Marsa, mhix haga hafifa u ta' ftit hin. Kull bicca ghuda li hemm, u kull kisra u taghwiga, hi mahsuba sewwa halli mhux biss iggorr il-bniedem u thallih bilqieghda komdu, izda thalli l-bhima ggebbed bla xkiel ta' xejn u bla toqol zejjed. Haga ta' l-ghageb il-hila tal-bniedem li jirnexxilu jifhem il-htiega tal-bhima, il-kisra ta' daharha, ic-caqliq taghha, u jghawweg l-ghuda biex iddur ma' dan kollu, mat-tixjir ta’ riglejha qed ilebbu daqqa ghad-dritt u daqqa fil-liwja. Haga ta’ l-ghageb kif kellu l-hila minn tavla catta tal-fraxxnu johrog opra hekk sabiha, kif nghidu, qisha lanqas intmesset bl-idejn! L-injam hu haga hajja u jrid jiehu l-hin tieghu kollu biex jitghawweg, jixxarrab u jinxef skond il-bzonn. Il-qtugh ta' l-injam irid sir bis-sengha kollha skond il-vina u skond kif mehtieg biex ma jfaqqax wara. Mit-tavla tal-fraxxnu tinqata' l-lasta twila minn quddiem sa wara tas-serkin. Missierhom kien jaghmilhom bicca wahda l-lasti imma n-nies illum ma tridx toqghod tistenna! Min irid is-serkin iridu malajr! Ix-xih kien jaghmilhom bhal ta' Franza, bicca wahda u ma jidholx hadid. U kien idum jghawweg u jistenna! Kien l-ewwel jghawweg wara u jibqa' tiela’ jiggusta sa quddiem. Imbaghad jaqbad ix-xoghol tal-buqxiex biex jittundja l-lasti u jaghtihom ix-xehta ghal ma' dahar il-bhima." "Illum naghmluhem mill-punta san-nofs ta' wara u taghmilhem fuq forma u wara tghaqqadhem flimkien hekk," fehemni Ninu. "Il-lasta trid tistimjaha bil-fwur, thalliha fil-fwur biex tirtab u torbotha fil-forma u thalliha marbuta xi xahar jew tnejn. Iktar ma thalliha iktar ahjar ghax tuqghod. Juf jekk ma thalluhiex bizzejjed, maz-zmien tiddritta terga’. Il-vina dejjem tipprova tmur fejn kienet. Imbaghad trid thalliha jew fix-xemx jew ghandna l-forn u trid tara fejn waslet inti hux ..."
Il-frieket isiru l-istess mod it-tnejn li huma. L-ewwel taqta' strixxa tiwila, imbaghad issahhan u xxarrab u tghawweg. ll-process hu dejjem l-istess, izda jinbidlu l-forom u l-ghamliet ta' l-injam li jehtieg illi jintghawgu u jinqatghu kollha ta’ ghamla u qies tajjeb halli meta jitqieghdu fil-lok jigu jmissu u jirfdu sewwa sew fejn mehtieg. La ftit lilheinm u lanqas ftit lil hawn. Is-serkin ma fihx il-hafna bicciet li fih il-karettun, imma hemm il-htiega ta' hila kbira fit-tghawwig ta' l-injam. Hemm zewg ghamliet ta' frieket li jinhtieg jitghawgu. Minn ghamla minnhom, imsejha l-furketta tal-genb, iridu jsiru zewgt ifrieket, wahda kull naha ghal kull rota. Din il-furketta maghmula minn lista injam mifruda min-nofs, imsahhna, inghawga u mahduma sewwa biex isserrah fuq il-fus tar-rota u tibqa' tielgha rqiqa rqiqa, imma b'sahhitha, ghal taht il-lasta. L-ghamla l-ohra tissejjah il-furketta l-mimduda u hi maghmula minn zewg injamiet mghawgin fghamla li titla' minn fuq il-fusien tar-roti ghan-naha l-ohra. Il-lasta tghaddi minn mal-furketta l-mimduda. Fuq din il-furketta jitqieghed ukoll is-sit fejn joqghod bilqieghda l-gerrej. Billi l-furketta l-mimduda tkun maghmula minn bicctejn ghuda, jitqieghdu wahda fuq l-ohra. Id-dela hi lasta wiesgha u lixxa li titqieghed quddiem il-furketta l-mimduda. Il-gerrejja ghandhom habta jserrhu saqajhom sewwa ma' din id-dela waqt is-sewqan.
Imbaghad hemm il-qamar li jkun lasta tawwalija mibruma u mghawga halli titqieghed bejniet il-lasti lil hemm mid-dela, fuq quddiem fejn jigi l-warrani tal-bhima halli ssahhah il-fetha tal-lasti u ma jizlugawx. L’ hemm u 'l hawn hemm bicciet tal-hadid b’taghwig apposta huma wkoll halli jsahhu l-injam fejn hemm bzonn. L-ahwa Farrugia jaghmlu kollox huma. bil-vernic.bid-disinni u tizjin.u bil-hjata tas-sit hemm bzonn anki jaghmlu r-roti. Madankollu, kemm ir-roti kif ukoll is- sedili llum il-gurnata jistghu jinxtraw lesti ghal kemm jitwahhlu."Ahna anki karozzini naghmlu. Kif qed tara dan il-karozzin hawn arah ..." qalli Charlie. "U naghmluh kollu kemm hu. Fl-imghoddi r- roti kien jaghmilhom wiehed, il-kaxxa iehor, il-hadid iehor . . . ahna naghmluh kollu kemm hu. Bis-saldatur kollox ..." "Saldatur tal-karozzin x'inhu, Charlie?" staqsejtu. "Hawn karozzini tal-kexxun, ghax fejn iqieghed riglejh il-kuccier qisu kexxun u jkun tal-hadid, imbaghad hawn ohrajn ikun u fejn iqieghed riglejh ikun kollu disinni u gej ghat-tond bhal ... dan nghidulu karozzin tas-saldatur. U fejn joqghod il-kuccier irikkeb in-nies dik nghidulha l-kaxxa tal-karozzin." Fix-xoghol tas-serkin hemm hafna hin imholli ghat-tinxif ghalkemm jekk ikollok kollox lest, biex jghaqqdu l-imghallem biss madwar gimgha sejjer il-hin kollu, ix-xoghol hu iebes iktar hekk. It-taghwig iridu jkunu tlieta biex jaghmluh, wiehed jorbot fin-nofs, l-iehor jorbot naha. l-iehor jghawweg ... Jekk jilhaq jinxef ifaqqa' kollox. Minn xhin jinbeda x-xoghol fuq serkin sa ma jinxef l-injam u jitlesta jiehu dejjem mat-tliet xhur.
Bejn ta' Malta u ta' barra

"Missieri kien jaghmel il-mugni li jaghmlu l-hubz ghall-ewwel."" Charlie. "Dik kienet is-sengha tieghu u kien hodha minghand missieru. Ikunu mugni ta' l-injum dawk u konna naghmlu minnhem tghidx kemm. Imma bdew idahhlu ta’ barra fis-Sittinijiet ... Darba kien gie l-Ministru Felice hawnhekk. Jien kent hawn u smajt killex. U missieri staqsieh ghaliex kienu qed idahhlu l-mugni ta' barra. U duk missieri, 'Inti kemm taghmel kaxxi tal-hubz f’sena?' "U missieri qallu. 'Xi tnux. jew hekk.'"U l-Ministru qallu. 'Mela ma gara xejn, ghax minn barra xi tnejn biss sa jidhlu! U mhux sa jtellfuk.' qallu lil missieri Felice."U nehseb li tnejn biss dahlu! M'intix tura! Ghax imbaghad flok tghallimna naghmluhem mud iehor ahna wkell, ma beqghew-jaghmluhem ghandna u kieku mhux ghax kinna naghmlu xi serkini kieku kinna nzarmaw killex!" "Jien sa kelli mmur," qalli Vincent ftit wara li wasalt. "Daz-zmien ikilli nura naghmilx part-time ghax ix-xoghol tas-srieken naqsilna. Qieghed imut f’daqqa wahda. Ikolli nura fejn indabbar rusi ..." Jien bqajt inhares lejh. Missierhom Ninu kellu jwaqqaf il-magni tal-hobz. Waslitx issa sighethom ghax sa jkollhom iwaqqfu s-srieken ukoll? Ghandhom isibu ghajnuna biex jittantaw jaraw metodi godda, ifittxu swieq godda? Wehedhom zgur li ma jaslux "Sa ftit taz-zmien ilu konna naghmlu zewg srieken jew tlieta fil-gimgha ..." qalli Ninu. "Imma issa qed idahhlu ta' barra u qed joqtluna ftit ftit ..." "U taghna m'humiex aghar minn ta' barra," qabez Charlie. Naghmlu srieken bhal ta' barra wkoll. Gieli jkunu hafna ahjur ... ahna gieli beghna anki barra minn Multa minnhom. Kif ghedtlek, ghadna c-certifikut minn Parigi fejn itellqu l-aqwa zwiemel. Ghandna srieken li ilhem snin twul itellqu bihem mhux biss Multa izda sahansitra Parigi wkell ... Beghna anki l-Germanja u l-Awstralja ahna ..."
Ninu wrieni ritratti tat-tlielaq taz-zwiemel fi Franza fejn kien hemm serkini taghhom fit-tigrija. Minn barra dejjem kliem ta’ tifhir qalghu. Imma issa l-biza' taghhom hu li senghethom tintilef. Uliedhom ga qatghu qalbhom. "It-tifel ta' Charlie ghamel jumejn jahdem hawn u telaq ...," qalli. Ninu. "Konna ga bdejna nhaddmuh u naghtuh isewwi hemm u jsewwi hawn. Ghax is-sengha trid tibdieha mill-bidu nett. Lit-tifel tieghi l-istess. Tieghi ghamel minn meta kellu sittux sa ma ghalaq l-ghoxrin u kien qabad sewwa. Imma kemm sa jdum sejjer ma jafx x'sa jsir mill-gejjieni? M'intix tura issa, qed idahhlu srieken ta' barra u anki ahna qed insibuha difficli ... ahseb u ara jkollok 'l uliedek mieghek ... is-sabiha hi li ghad hemm bzonn hafna srieken f Multa. Il-Multin iz-zwiemel ihebbuhem. itellqu bihem, liz-zwiemel jaghtuhem ix-xoghol ... Imma qisu ta' barra hafna nies jippreferuh, ukell jekk taghna hu tajjeb xurta wahda ..."
 
Artiklu mehud minn : 'Snajja' u xoghol il-Maltin', Vol.1 miktub minn Paul P.Borg.
Hajr lill-ahwa Farrugia, tal-permess li tawni biex nigbed xi ritratti, kif ukoll tal-informazzjoni li tawni. Il-hanut taghhom nsibuh 'Annuziata House', Triq San Bartilmew, Qormi. Malta. Tel no. (+356) 21 48 63 81 Fax no. (+356) 21 49 34 18 email: farrugiaworks@yahoo.co.uk