Hal Qormi huwa wiehed mill-ikbar irhula ta' dawn il-gzejjer. Minn grajjiet artna nafu li mill-imghoddi dan ir-rahal kien mifrux hafna. L-Gholja Sceberras (il-belt Valletta ta' llum) kienet taghmel ma' Hal Qormi kif kienu 1-Furjana, il-Marsa, u partijiet minn Santa Venera u l-Hamrun. Dan il-kobor kollu wassal biex seklu wara iehor, dan ir-rahal ha d-dehra mifruxa u kbira li ghandu llum u ghalhekk f’Hal Qormi nsibu 1-akbar ghadd ta' nicec f’dawn il-gzejjer. Xi whud minn dawn in-nicec taw ismijiet u laqmijiet lil bosta nahat ta' dan rahal. Fost dawn insibu l-inhawi maghrufa "Hdejn l-Erbgha Qaddisin". Dan l-isem inghata ghar-raguni li fl-imghoddi hawnhekk kien hawn erba' nicec li kienu jzejnu erba' kantunieri ta' gnien kbir. Ilum baqa’ biss tlieta minnhom li huma tad-Duluri, ta' San Gwann tas-Salib u l-Kuncizzjoni. Sfortunatament in-nicca tal-Kuncizzjoni tinsab bla statwa go fiha fil-prezent.

Meta wiehed jibda jdur dan ir-rahal jinduna qabel xejn li n-nicec huma hafna qrib xulxin. Fl-istess hin jintebah li bosta minnhom ghandhom fihom qaddisin li ma tantx huma popolari fostna bhalma hi 1-istatwa ta' San Tumas Appostlu li qieghda fi Triq San Bastjan. Ftit 'l isfel hemm 1-istatwa ta' San Pietru Martri Dumnikan. Fi Triq il-Vitorja niltaqghu ma' nicca zghira, izda sabiha, ta' San Giljanu, imwaqqfa minn Giljan Agius. Din l-istatwa hija kopja ta' l-istatwa titulari ta' San Giljanu, mahduma minn Carlo Darmanin. Fi Triq il-Kbira, qrib Pjazza San Frangisk ghandna n-nicca ta' San Rafel Arkanglu. Din kienet twaqqfet fl-ewwel snin tas-seklu ghoxrin minn Rafel Gatt u fl-istess Triq il-Kbira ghandna l-istatwa ta' San Alwigi Conzaga filwaqt li fl-inhawi tal-Hlas ghandna riliev sabih li jir-rapprezenta l-martirju ta' San Stiefnu.

Xbiha komuni f’Hal Qormi hija dik ta’ San Gorg f'Hal Qormi. Lil dan il-qaddis narawh meqjum f'bosta postijiet differenti ta’ dan ir-rahal. Dawn jinsabu fi Triq San Bastjan, fi Triq il-Vitorja, fi Triq u Sqaq Pinto, u fi Triq il-Barrikati. Imbaghad f’certu toroq insibu aktar minn nicca wahda bhal fi Triq Dun Marju, fi Triq il-Kbira, u fi Triq Santa Katerina. Aktar nicec ta' San Gorg insibuhom fi Triq San Rafel, fil-Wied, u fi Triq il-Kanun. Dawn kollha saru fi zminijiet differenti izda l-eqdem tnejn jidhru li huma dawk li jinsabu fil-Wied u ohra fi Triq Dun Marju. In-nicca tal-Wied hi kbira u gholja daqs sular u tibda tiela’ mil-livell tat-triq. Fiha arzella sabiha u mzejna b'pilastri Dorici. F'din in-nicca lill-qaddis narawh liebes ta' gwerrier, bil-kurazza u bil-mantel fuq spalltu u bl-elmu f’rasu. B'saqajh jidher jghaffeg id-dragun. Ghalkemm tidher li hi nicca qadima u minn dejjem kienet tigi mizbugha, certu dettalji ghadhom cari sewwa. Huma dettalji ta' skultura tajba b'mod specjali l-mantell tal-qaddis. In-nicca qadima l-ohra qieghda fil-gholi fuq dar nru. 123 Triq Dun Marju. Hi fil-gholi u b'xorti tajba ghadha fl-istat originali taghha billi qatt ma giet mizbugha. Ghandha pilastri ta' stil Korint u l-istatwa fiha xoghol dettaljat hafna. Hawnhekk ghandna kaz ta' statwa ta' San Gorg li mhix kopja ta' l-istatwa ta' Hal Qormi izda hi originali. Fl-1880 l-Isqof Carmelo Scicluna kien ta indulgenzi lil kull min jitlob quddiem din in-nicca. Interessanti hafna l-istatwa ta' San Gorg li qieghda f’nicca fi Triq il-Kanun. L-iskultur ta' din l-istatwa ha l-ispirazzjoni ghal din il-bicca xoghol mill-istatwa ta' l-istess qaddis tar-Rabat Ghawdex, opra ta' Mastru Pietru Pawl Azzopardi.

B'xorti tajba tliet nicec f'Hal Qormi ghandhom is-sena minquxa fuqhom u ghalhekk nafu meta saru. L-ewwel fosthom hija l-istatwa ta' l-appostlu missierna San Pawl li qieghda tifforma parti minn bini qadim mibni fi zmien l-Ordni. Taht din l-istatwa naraw minquxa s-sena 1772. In-nicca l-ohra qieghda ftit 'il boghod, f’tarf Triq San Bartilimew. Fiha hemm ix-xbiha ta' Marija Immakulata u fil-pedestall taghha hemm imnaqqxa s-sena 1777. It-tielet nicca qieghda fl-istess Triq San Bartilimew. Fiha l-istatwa ta' San Lawrenz. Din in-nicca hi kbira u maghrufa hafna. Is-sena 1916 tidher cara minquxa fil-bazi ta' din l-istatwa. F'din l-istatwa lill-qaddis narawh liebes id-dalmatika flimkien ma' l-alba u b'harstu 'l fuq. Fiha hafna dettalji ta' skultura u dawn jidhru cari fil-bizzilla ta' l-alba, fid-dalmatika, u fil-maniplu tal-qaddis. Dan ix-xoghol dettaljat ta' skultura wiehed ukoll jista' jammirah fid-dekorazzjoni li jzejjen lil din in-nicca minn fuq s'isfel.

Fi grajjiet artna, kernm ta' ferh u kemm ta' niket, Hal Qormi dejjem kellu sehem kbir u importanti. Hekk sehh fl-1813 meta l-gzejjer taghna ntlaqtu mill-flagell tal-pesta. F'Hal Qormi, din l-epidemija hallet numru kbir ta' vittmi. B'tifkira ta' dawn iz-zminijiet koroh f’dan ir-rahal ghadna nsibu bosta tifkiriet bhalma huma l-ismijiet tat-toroq, Triq il-Barrikati u Triq Santu Rokku. Barra dawn l-ismijiet f’dan ir-rahal ghadna naraw numru ta' nicec imwaqqfa f’gieh Santu Rokku, il-qaddis padrun ta' din il-marda. Dawn wiehed jista' jarahom fit-triq imsemmija ghall-istess qaddis padrun, fi Triq San Bastjan, fi Triq San Gorg, fi Sqaq San Pietru u tnejn ohra fi Triq il-Kbira izda zgur li l-aqwa monument li jfakkar dan iz-zmien hija l-istatwa ta' San Bastjan li qieghda fil-bidu tar-rahal mahduma fl-1815 minn Cikku u Gerolamo Fabri. Meta din tlestiet saret festa specjali mmexxija mill-kappillan ta' Hal Qormi Dun Pietru Pawl Psaila. F'din l-istatwa lill-qaddis narawh marbut ma' zokk ta' sigra b'harstu 'l fuq jilqa' bil-kalma l-martirju tieghu. Din l-istatwa hija meqjusa bhala l-kapolavur ta' dawn iz-zewg ahwa skulturi, u fl-istess hin kienet il-hmira biex imbaghad inbniet knisja zghira f’gieh dan il-qaddis li maz-zmien zviluppat bhala t-tieni parrocca ta’ Hal Qormi.

Barra din it-tifkira, marbuta mal-pesta ta' l-1813, f Hal Qormi ghandna izjed tifkiriet marbuta ma' nicec u statwi. Fost dawn insibu n-nicca ta' Kristu Rxoxt fi Triq Valletta. L-istatwa originali ta' din in-nicca kienet insterqet ftit tas-snin ilu minn xi hadd irresponsabbli. Fl-imghoddi din in-nicca kienet fin-nofs ta' bosta ghelieqi. Il-flus tal-qbiela li kienu jhallsu l-bdiewa li jiehdu hsieb dawn l-ghelieqi kienu jmorru ghall-hlas ta' zewg daqqaqa li kull sena kienu jdoqqu l-fifra u t-tambur fil-festa ta' l-Irxoxt ta' Hal Qormi. Din xi snin ilu giet restawrata mill-Kunsill Lokali u llum hija mizmuma tajjeb.

Rabta ohra interessanti ghandha n-nicca kbira ta' San Gwakkin li tinsab fl-inhawi, maghrufa ghal dan il-qaddis u li tinsab taht l-Imriehel. It-triq li mill-Imriehel twassal ghal quddiem din in-nicca hija maghrufa bhala Triq San Gwakkin. Din in-nicca kbira qieghda tfakkar lil Giacchino Barbara Zimmerman, li kien is-sid ta' l-art ta' dawn l-inhawi. Ilha zmien twil wieqfa, kemm hu hekk fis-seklu tmintax l-Isqof Pellerano ta l-indulgenzi lil kull min jieqaf u jitlob quddiemha.

Nicca ohra bi grajja kurjuza marbuta maghha qieghda fi Pjazza San Frangisk. Fil-gholi ta' dar kbira hemm nicca tal-Kuncizzjoni. L-istatwa tal-Madonna hija indurata bid-deheb. Din l-induratura saret wara l-ahhar gwerra dinjija bi spejjez Giacomo Depasquale bhala hajr lill-Madonna li l-familja tieghu, li kienet toqghod f’din id-dar, baqghu hajjin matul iz-zmien ikrah ta' l-ahhar gwerra dinjija. Din in-nicca tal-Kuncizzjoni fi Pjazza San Frangisk m'hix unika f’dan ir-rahal ghax nistghu nghidu li fil-bicca l-kbira tat-toroq ta' Hal Qormi niltaqghu bosta drabi max-xbiha tal-Kuncizzjoni. Tant hu hekk, li 1-akbar ghadd ta' nicec tal-Kuncizzjoni jinsabu f’Hal Qormi. Xi whud minn dawn fihom xoghol ta' maestrija kbira ta' skultura bhalma hi dik li qieghda fi Triq il-Kbira wara l-knisja ta' San Frangisk. Bhala nicca fiha disinn semplici hafna izda fl-istatwa tinhass il-linja barokka. Fiha daqqiet kbar ta' skultura, f’xi partijiet nieqsa minn certu irfinar izda b'danakollu l-wicc tal-Madonna fih dettalji irfinuti hafna kif inhuma wkoll iz-zewg ucuh ta' l-angli hdejn ir-riglejn tal-Madonna. Nicca ohra tal-Kuncizzjoni li tigbed hafna l-attenzjoni qieghda hdejn dar nru. 119 Triq il-Kbira. L-ewwelnett in-nicca hi kbira hafna u ghalhekk mill-ewwel tigbed l-attenzjoni ta' kull min ikun ghaddej minn dawn 1-inhawi u t-tieninett bhala statwa fiha xoghol tajjeb ta' skultura bhalma huma l-paneggi tal-libsa u tal-mantell, ir-ras, u l-idejn maghquda ma' xulxin mistrieha fuq sider il-Madonna. Fl-arzella tan-nicca, l-iskultur skolpixxa wkoll l-Ispirtu-Santu taht forma ta' hamiema. Minkejja dawn in-nicec kollha, f’Hal Qormi ma nsibu ebda knisja tal-Kuncizzjoni izda fil-knisja arcipretali ta' San Gorg hemm wiehed mill-eqdem artali tal-Kuncizzjoni fil-gzejjer taghna.

Fl-istess parrocca ta' San Gorg, barra l-fratellanza tas-santissimu Sagrament wkoll imwaqqfa l-fratellanzi tal-Madonna tac-Cintura, tar-Ruzarju, ta' San Guzepp, San Mikiel. Dawn il-fratellanzi kienu minn dejjem habrieka hafna kif ghadhom s’issa. Nistghu nghidu li bil-hidma ta' dawn il-fratellanzi, li illum f’dan ir-rahal ghandna sabih ta' nicec ta' San Guzepp, tal-Madonna tar-Ruzarju, u ta' San Mikiel. Kbir hafna huwa l-ghadd ta' nicec ta' San Guzepp f’Hal Qormi mxerrda minn tard sa iehor ta' dan ir-rahal. M'humiex daqshekk numeruzi n-nicec tal-Madonna tar-Ruzarju. Fost dawn l-istatwi, insibu li l-istatwa li qieghda fin-nicca tal-kantuniera bejn Triq Correa u Triq San Bastjan, hija ta' Marco Montebello. Fil-pedestall taghha naqqax ismu. Din kienet wahda mill-istatwi ewlenin li hadem dan l-iskultur matul il-karriera artistika tieghu.

San Mikiel ghandu wkoll numru ta' nicec f Hal Qormi. Xi whud minnhom jidhru qodma sew bhal dawk ta' Triq Pinto, ta' Pjazza San Frangisk, ta' Triq il-Blat, u wkoll fl-inhawi tal-Wied. Fi Triq Santa Katerina naraw nicca kbira ta' dan il-qaddis, li ghalkemm m'hix qadima daqs dawk li diga semmejna, fl-arti taghha, tisboqhom kollha. F'din in-nicca lill-qaddis narawh qisu haj, bil-gwienah miftuha u mahruga 'l barra min-nicca. F'idejh il-leminija ghandu x-xabla mghollija 'l fuq u tahtu ghandu lil satana. Id-dettalji ta' skultura li fiha jsahhruk thares lejhom f'kull parti ta' din l-istatwa. Kull dettal hu irfinut hafna. In-nicca fiha disinn li jixbah hafna lin-nicec li qeghdin fil-Wied ta' Hal Qormi.

Sant Antnin ta' Padova hu qaddis popolari hafna fit-toroq ta' Hal Qormi. L-istatwi saru fi zminijiet differenti izda l-eqdem wahda tidher dik li hi fil-Wied, fil-parti ta' taht l-Ingieret fejn f’nicca bla ebda valur artistiku, naraw lill-qaddis bil-Bambin mieghu, msieheb minn zewg erwieh tal-purgatorju. Originali hafna hija x-xbiha ta' Sant Antnin li qieghda f nicca fuq dar numru 264 Triq il-Kbira. M'hawnx ohra bhalha fil-gzejjer taghna ghax lill-qaddis hawnhekk narawh gharkobbtejh fuq ginokkjatur. a fuq dan, jidher il-Bambin ihares lejn il-qaddis. L-iskultur ta' din l-istatwa ha l-ispirazzjoni tieghu minn fuq pittura maghmula minn Murillo. Statwa ohra sabiha ta' Sant Antnin fit-toroq ta' Hal Qormi tinsab fil-bidu ta' Triq il-Vitorja. Din l-istatwa u n-nicca taghha huma bicca xoghol sabiha ta' skultura maghmula fis-seklu ghoxrin minn Marco Montebello, li naqqax ismu fil-parti t'isfel ta' l-istatwa. Fil-bicca l-kbira tax-xbihat ta' Sant Antnin, lil dan il-qaddis narawh dejjem mal-Bambin, izda mhux hekk hi l-istatwa kbira ta' dan il-qaddis li qieghda f kantuniera bejn Triq l-Isqof Scicluna u Triq Santa Katerina. F'din ix-xbiha lill-qaddis narawh liebes l-abitu Frangiskan, b'idu l-leminija fuq sidru u b'idu l-ohra jidher ihaddan ktieb miftuh. Ghalhekk hawnhekk lil Sant Antnin narawh ipprezentat bhala Duttur tal-Knisja.

Kif inhu xieraq f'Hal Qormi niltaqghu ma' numru kbir ta' nicec u xbihat f’gieh il-Madonna. Kbir huwa l-ghadd tan-nicec f’gieh il-Madonna tal-Karmnu. Xi whud minn dawn jigbdu l-attenzjoni aktar minn ohrajn bhalma hi n-nicca originali li qieghda fil-bidu ta' Triq San Bastjan. Din hi wiesgha u baxxa. Fin-nofs ghandha riliev tal-Madonna tal-Karmnu mdawra bl-erwieh tal-purgatorju. Fuqha hemm ghamla ta' purtiera miftuha u migbuda fil-gnub taghha. Dawn id-dettalji huma skulturati kollha fil-gebla Maltija. Fil-gnub imbaghad hemm ghamla ta' skultura maghmula minn mazzettuni. Barra numru sabih ta' nicec, f’Hal Qormi hemm ukoll numru ta' rilievi kbar u sbieh. Fost dawn insibu tnejn tabilhaqq interessanti. L-ewwel wiehed qieghed fi Triq Santa Katerina. Hu zghir izda hu kopja tax-xbiha tal-Madonna tal-Karmnu li tkellimna dwarha u li qieghda fil-bidu ta' Triq San Bastjan. Ir-riliev l-iehor qieghed fil-Wied, dik il-parti ta' taht Hal Luqa. Dan hu riliev kbir u artistiku hafna. Fih naraw lill-Madonna liebsa ta' Karmelitana thaddan lil Binha Gesu u taht hemm zewg erwieh tal-purgatorju jitolbu 1-intercessjoni taghha. Kitba Latina Mater et Regina Decor Carmeli, ora pro nobis, taghlaq din ix-xbiha.

Hal Qormi ghandu wkoll nicec taht titli differenti tal-Madonna bhal tal-Bon Kunsill, tad-Duluri, il-Madonna tal-Grazzja, u l-Madonna ta' Lourdes. Interessanti u uniku f Malta, huwa r-riliev kbir, taht forma ta' nicca, li qieghed fi Triq il-Blat. Dan jirrapprezenta lil Madonna ta' Pinu u huwa kopja fidila fil-gebel tal-kwadru inkurunat li nsibu f Ghawdex.

Hal Qormi ghandu wkoll l-akbar ghadd ta' statwi tal-gebel wieqfa f nofs xi misrah jew triq. Barra l-istatwa ta' San Bastjan, li diga tkellimna dwarha, fi Triq San Bastjan ghandna statwa ta' San Gorg imwaqqfa fl-1870 u fl-1923 l-Arcisqof Dom Mauro Caruana kien ta indulgenzi lil kull min jitlob quddiemha. Fi Triq il-Kbira hemm l-istatwa ta' San Pawl mghollija fuq pedestall gholi tal-gebel mimli b'xoghol sabih ta' skultura. L-Isqof Qormi, Carmelo Scicluna kien ta indulgenzi lil kull min jitlob quddiem din l-istatwa. Quddiem il-knisja ta' Santa Marija tal-Blat il-Qormin ta' l-imghoddi waqqfu statwa kbira ta' Marija Assunta bhala monument ta' imhabba Marjana. L-istess ghamlu fl-inhawi ta' Triq San Pietru meta waqfu l-istatwa tal-Madonna tar-Ruzarju, imbaghad wara d-dehriet tal-Madonna ta' Lourdes fl-1858, waqqfu l-istatwa tal-Madonna ta' Lourdes wara l-knisja ta' San Frangisk.

L-iskulur Malti, Censu Decandia hadem zewg statwi kbar tal-gebel ghal Hal Qormi fi-1867 hadem l-istatwa ta' Santa Marija ghal quddiem il-knisja tal-Madonna tal-Hlas, imbaghad fl-1889 hadem l-istatwa ta' San Guzepp ghal quddiem il-Vitorja. F'dawn iz-zewg statwi 1-iskultur Decandia wera l-kapacita artistika tieghu fl-arti ta' l-iskultura. Iz-zewg statwi ghadhom sa llum igawdu devozzjoni kbira.

Quddiem iz-zewg knejjes parrokkjali ta' Hal Qormi naraw par statwi tal-gebel mghollija fuq pedestall. Fuq iz-zuntier ta' San Gorg naraw iz-zewg statwi qodma ta' San Publiju u ta' San Pawl filwaqt li fuq iz-zuntier ta' San Bastjan ghandna iz-zewg statwi ta' San Pietru u San Pawl mahduma minn Marco Montebello.

Sfortunatament uhud minn dawn in-nicec u statwi kemm minhabba z-zmien u anke’ l-elementi naturali qeghdin fi stat hazin, u ghandhom bzonn ta’ restawr immedjat. Imma l-ikbar hasra hija li uhud minn dawn l-istatwi u nicec qeghdin jispiccaw minhabba li jaqa’ bini antik u meta jinbena iehor dawn ma jergghux isiru. Jekk ma nibzghux ghal wirt bhal dan li missirijietna tant ghozzew fit-toroq taghna, inkunu qeghdin neqirdu memorji mill-istorja tal-istess rahal taghna.