Isem u kunjom: Carmelo Falzon

Età: 69 sena

Data tat-Twelid: 28 ta’ Novembru 1936 u twieled fi d-dar numru 39/40 Triq San Bartolomew Hal Qormi; id-dar li fiha kienet tghix familtu.

Min kienu ommok u missierek?

Missieri kien jismu Guzeppi Falzon u ommi Rosanna née Ciantar.

Kif twahhad mieghek u ma’ familtek il-laqam ta’ ‘Lawris’?

Il-laqam beda minn missier missieri jigifi eri min-nannu Gamri. Meta kont zghir niftakru johrog bis-sellum forsi u jixghel il-lampier.

Min huma l-membri tal-familja tieghek?

Izzewwigt lil Gela fi s-7 ta’ ottubru 1956 u f’ottubru se jkollna l-50 sena anniversarju miz-zwieg. Ghandna erbat itfal: il-kbir, Bastjan li qed jghix l-Awstralja; Raymond li kien jghin hafna fl-arrangamenti tal-fjuri fi l-knisja; Joseph tal-Banka tal-Lottu u
Grace.

X’tiftakar bhala tifel zaghzugh dwar il-parrocca?

Jien dejjem kont inkun mal-hitan tal-knisja z-zghira u fejn l-istatwa ta’ San Sebastjan tal-pjazza. Niftakar li hu Gelander, Ganmari tat-Tentilla jiehu hsieb din l-istatwa. Niftakar ukoll lil Leli Montesin li ghamel is-salib tad-Duluri. F’dawn iz-zminijiet konna mmorru nqattghu l-landi fuq il-bankina ta’ fejn il-muzew tas-subien biex naghmlu l-pavaljuni tal-landi. Konna narmaw tlieta: wiehed minn fejn Salvu tal-laham ghal fejn Frans Genovese; iehor fejn in-Naks f’nofs Triq San Bartolomew u iehor fejn l-Abatija. Meta kont abbati kien hawn zewg sagristana, Mikiel Bonello li kien hallas l-istatwi ta’ San Pietru u San Pawl li ghandna fuq iz-zuntier u hallas ukoll it-tabernaklu tassagrament u s-sagristan l-iehor kien jismu Frenc Scerri li kellu huh sagristan fi l-knisja ta’ San Gorg. Dak iz-zmien is-sagristana kienu jorqdu xahar kull wiehed mas-sagrament. Lil Frenc niftakar kont immurlu ghall-ikel ghand ohtu xebba fejn il-knisja ta’ San Gorg
ezatt. Kont ingiblu l-ikel fil-borma u mgezwra fi s-sarvetta sabiex izomm shun.

Kif kien ll-involviment tieghek fuq bazi parrokkjali?

L-involviment tieghi fi l-parrocca kien sa minn meta kont tifel. Kont nghin fi l-knisja billi nigbru s-siggijiet. Is-siggijiet konna naghmluhom fin-nicca li kien hemm San
Sebastjan fi ha u dan l-ahhar kien qed jitpogga l-Irxoxt li issa minhabba li l-knisja qed tinzebagh m’ghadhomx ihalluh hemm. Kien anke jkollna kaxxa zghira tas-sagristan bil-garzelli tas-sittiet; tas-soldi u ghat-tlitiet `ioè l-one farding. Meta kont tmur tixtri kont thallas b’sold u tal-hanut jaghtik sitta bqija. Dik is-sitta bqija n-nies kienu jhobbu jaghtuha fi l-kopp meta jsir il-gbir. Niftakar li waqt il-quddies kellna kenur biex bhala abbatini nqabdu l-hatab fi h. Konna naghmlu bhal faham li meta jsir red hot konna npogguh fic-censier u naghmlulu l-incens. Dan kien juzah il-qassis sabiex jincensa bih.

Liema kienu dawk id-dati parrokkjali li ma tinsa qatt?

Zgur li ma ninsiex it-tqeghid ta’ l-ewwel gebla minn Mons. Mikiel Gonzi. Dakinhar, jien kelli l-istandard tal-Papa ghal waqt din il-purcissjoni u kienet daqqet ukoll il-Banda Pinto. Niftakar ukoll meta l-istatwa titulari harget minn Gnien l-Armier (il-gnien ta' fejn il-knisja).

Carm, bhal dawk sbieh nemmen li kien hemm ohrajn koroh jew li forsi xtaqt li ma graw qatt. Liema kienu?

Dazgur hux. Niftakar kien gie patri ta’ Santu Wistin mix-Xewkija jaghmel l-ezercizzi lin-nisa fi l-kripta u dak il-hin jien bqajt hemm ghax is-sagristan hareg ftit u qalli
biex niehu hsieb daqsxejn jien sakemm ma jigi. Dak il-hin kienet giet Carmen ta’ Periskuwwa li kienet iddur bil-Kappillan Cauchi. Qaltli biex immur ghall-vici, dak iz-zmien Deguara ghax il-kappillan kien tah hass hazin u kien qieghed imut. Il-vici dak il-hin kien fi l-kappella tal-Vitorja jaghmel l-ezercizzi. Ma’ din l-ahbar qamet gha kbira fi l-knisja u l-patri qabbad lin-nies jitolbu ghall-kappillan li sadanittant kien digà miet. Niftakar ukoll li fi l-5 ta’ April 1974 wara l-pur`issjoni tad-Duluri, Dun Gino kien qalli biex immur mieghu d-dar sabiex inehhi l-libsa s-sewda u mmorru sal-kazin fl imkien. Dak il-hin, huh Gamri, li dak iz-zmien kien segretarju tal-kazin, kien staqsieh fejn kien sejjer Dun Gin u qallu li kien gej mieghi l-kazin. Gamri qallu biex dakinhar jibqa’ hemm u jien immur d-dar. Fil-fatt, wara jien bqajt sejjer id-dar u lanqas biss mort il-kazin. F’xis-saghtejn u nofs ta’ filghodu gew Dun Joe Borg u Gamri Camilleri Mosti jhabtuli l-bieb u ttawwalt mill-gallarija. Kont hsibt li mietet ommi minhabba li dak iz-zmien kienet marida. Niftakar li dahhalthom id-dar u qaluli li kien miet Dun Gin. Ma’ din l-ahbar marti hassha hazin. Niftakar li tliet gimghat qabel ma miet, l-Arcisqof Gonzi ried ikellmu sabiex jahtru kappillan l-Imqabba jew Had-Dingli u Dun Gino weghdu li jahsibha. Kien anke gie jaqsam din il-proposta ma’ tal-familja. Iddecieda li jibqa’ vi`i hawn ir-rahal ghalkemm tal-familja qalulu li kienu lesti li jmorru mieghu. Dun Gin halliena fis-6 ta’ April ta’ l-1974 fl-età ta’ 32 sena.

Liema kien l-akbar involviment dirett fi l-parrocca u li tak sodisfazzjon kbir?

L-ikbar involviment kien fi x-xoghol tal-knisja, li kien xoghol ta’ tbatija u ta’ periklu fejn b’dispjacir nghid li kont thallast bi ftit soldi. Meta nfethet il-knisja kien l-akbar sodisfazzjon ghaliex din il-gurnata kient ilha mistennija. Ghal din l-okkazjoni pproponejt li l-kazin taghna jistieden lill-Banda ta’ San Gorg sabiex iddoqq u hekk gara ghax din daqqet fit-30 ta’ Mejju, il-Hadd filghodu.

Liema kienu dawk l-irwoli li inti kellek f’kumitati/ghaqdiet li ghandhom rabta mal-festa?

Jien ghamilt 36 sena fi l-kumitat tal-kazin tal-banda. L-ewwel kont assistent kaxxier, wara assistent direttur, u wara direttur. Kont iddelegat b’hafna progetti ghall-kazin. Fl-1957 hadt hsieb l-opra artistika ta’ San Sebastjan tal-bitha xoghol ta’ Marku Montebello. Dan gie jiswa Lm75 bl-abbozz b’kollox. Ghax hallejnieh jahdem fi l-libertà tieghu u dam ftit aktar ta’ gentlom li kien, Marku kien tana Lm10 lura ghall-kazin. B’hekk kien gie jiswina Lm65. George Mifsud maghruf bhala Verdi hadmilna l-pedestall fuq disinn ta’ Marku Montebello. L-irham ghamilulna b’xejn Nazju Bonavia ta’ Birkirkara li llum mejjet u l-hadid hadmu wiehed mill-Gudja li kien armat fi Triq l-Imdina.

Fi zmien il-president John Stivala (president qabel Sebastjan Debono) jien kont ipproponejt li l-bar tal-kazin jikber u jsir aktar modern. Meta ressaqt din il-proposta fl -1967, sar jaf biha Karmenu Casha maghruf bhala l-Brun li kien ukoll billiard marker. Dan qalli li l-ewwel darba li kienu gew fi l-kazin prezenti bhala Socjetà kienu sabu kantina kbira u li radmuha huma stess. Kif smajt hekk jien ghidtlu li fl -ewwel laqgha tal-kumitat, li dak iz-zmien kienu jsiru fi l-kamra ta’ fuq in-nicca ta’ San Sebastjan tal-bitha, nhar ta’ Tlieta u mbaghad nhar ta’ Gimgha; jien kont se ninsisti biex din il-kantina titnaddaf. Tliet kwarti talkumitat oppona. Però jien zammejt iebes. Meta rani daqshekk determinat, Ninu Spiteri qal lill-president biex din ir-responsabbiltà tigi ddelegata lili personali. Niftakar li tellajna hamsa u erbghin vjagg gebel u terrapien fi t-trakk ta’ Zeppi tal- Fieres li kien jiehu xi sitt xelini l-vjagg. Veru li domna ftit aktar mid-data li kellna f’mohhna però l-kantina saret u l-bar kien fornut bl-ahjar rizors. Sodisfazzjon iehor hi l-Bandalora tac-centinarju b’disinn ta’ Manuel Borg Gauci. Meta kont hadtha ghand is-soru, f’Ta Cini l-Hamrun u li ghadha hajja, qaltli d-disinn ma setax jinhadem bid-deheb minhabba li kien disinn impitter. Kienet qaltli li taf disinjatur tad-deheb,certu Frans Tribli li ghadu haj ukoll u kienet kellmet lilu. Niftakar kont daqsxejn attent kif ghandi nghid dak kollu lil Manwel ghax kien daqsxejn tal-punt.

Kont bdejtlu li d-disinn tieghu kien intghogob u li kien se jinzamm izda ridna ndahhlu lil xi hadd li hu specjalizzat fi d-disinn tar-rakmu tad-deheb. Manuel kien accetta u kien irnexxa kollox. Manuel xtaq li l-arma ta’ Pinto jaghtiha d-dell u lis-soru kien werwirha daqskemm kien feroci biex dak li kellu f’mohhu jigi fi s-sehh. Kont involut f’hafna bini milli sar fi l-kazin fejn anke bnejt is-swali ta’ fuq fl imkien ma’ Frans maghruf bhala l-Jansi. U kont involut ukoll fi l-progett ta’ l-arkivju fuq disinn ta’ Guzeppi Galea mir-Rabat u xoghol ta’ Gillardu u ibnu Joe Galdes u l-vetrina xoghol ta’
Guzeppi Pulis.

Irrid insemmi li nistghu nghidu li ghandna wiehed mill-aqwa salotti li hawn f’Malta, fuq stil Vittorjan. Niftakar fl -1983 kont mort nixtri zarbun ghat-tifl a u waqt li dhalt ghand wiehed perit rajt dan is-salott li qalli li kien ghall-bejgh. Mill-ewwel staqsejtu kemm ried tieghu u wegibni li ried Lm1,100. Jien ridt inhallilu l-kapparra halli ma’ l-ewwel seduta li jkollna nghaddieha kumitat biex nippruvaw nixtruh ghall-kazin. Is-sid ma riedx flus u allura biex inkun marbut b’xi haga hadtlu siggu. Ghadni niftakar dak it-ticket li sibt mal-karozza meta mort biex indahhlu fiha. Insomma bqajt sejjer bih il-kazin u poggejtu fuq wahda minn dawk l-imwejjed il-grizi li naghmlu l-ikliet fuqhom. Wara, is-salott konna xtrajnieh ghall-kazin u nistghu nghidu li ghadna ngawduh sal-lum.

Meta kont izghar kellek xi rabta ma’ l-armar tal-parrocca? X’tiftakar minn dak iz-zmien?

Iva, inqis ruhi marbut ma’ din l-Ghaqda ghax minn dejjem kont naghti daqqa ta’ id. Fil-gaj li konna niftakar lil George Chircop, Konsu, Karmnu c-Cambullu, Salvu l-Brun, Montesin u anke lil Vince Grech li kien ghadu daqsxejn ta’ tfajjel. Qabel ma kellniex armar allura konna nikru l-antarjoli minn Haz-Zebbug, il-Marsa u anke minn oal Lija. Konna narmaw lil Zeo ma’ San Sebastjan quddiem il-Gagu. Konna ngibu l-pedestall li jarmaw fuqu lil San Guzepp, il-Madonna u l-hmara u lighadu jintrama sal-gurnata tal-lum gewwa oaz-Zebbug ghall-festa ta’ San Guzepp. L-armar tal-festa ha daqqa ta’ harta lura fi z-zmien meta l-kazin kien waqaf millib jiccelebra l-festa minhabba l-kwistjoni tal-patrijiet. Cauchi, it-tieni kappillan, webbes rasu u ried li l-festa ssir bis-sahha tant li anke gab nies mill-Belt sabiex jarmaw armar li kien hemm fi r-remissa. Din kienet fi stat tal-biki, bis-saqaf iqattar l-ilma u ghalhekk tista’ timmagina l-ftit armar li kien johrog kif kien. Niftakar ukoll li l-bradella li kellu qabel San Sebastjan, inhadmet minn certu wiehed Guzeppi l-Pappagall fi Triq tar-Rocc, fejn illum hemm dentist.

Kif rajt il-festa tinbidel, b’mod partikolari lill-Ghaqda ta’ l-Armar matul iz-zminijiet? U b’dan kollu kif thares lejn il-festa llum?

Mill-1984, minn meta twaqqfet din l-Ghaqda, l-armar kompla jikber. In-nies meta jaraw it-Tempju lest iktar ikollhom kuragg jaghtu u jikkoperaw. Twaqqa’ l-mahzen ta’ Triq Spiteri Fremond u nbena iehor gdid. Tajjeb li nsemmi li dak il-mahzen li kien remissa kienet hallietu wirt lill-parro``a familja minn Rahal Gdid; l-istess rahal li kien gej minnu l-kappillan ta’ dak iz-zmien, Dun Alwig Psaila. Niftakar li wara li tlesta l-bini kienet saret quddiesa fejn anke jien kont prezenti. Kienu mistiedna l-ghaqdiet kollha kif ukoll dawk ta’ San Gorg. Imbaghad mhux hekk biss, inxtrat dar fi Triq il-Kbira u beda t-twaqqiegh ta’ l-apramorta fi l-mar` ta’ fi lghodu u minn dakinhar ’il quddiem saret bicca xoghol ohra kbira. Rajt progress konsistenti u impenn b’armar li zejjen it-toroq ewlenin. Jien li nista’ nkompli nghid hu li l-flus qed turuhom ghax ix-xoghol qieghed isir u issa anke bl-armar li zidna ghall-Milied u ghall-Gimgha Mqaddsa. Ahna m’ahniex xi mitt sena parrocca u nistghu nghidu li hawn kollox: kazin; kamra tan-nar, mahzen, insomma hawn parrocci ilhom aktar minna u m’ghandhomx bhalna!Nemmen li llum il-festa taghna tassew tista’ titqies bhala wahda mill-kbar.

Carm ghadek involut parrokkjalment? Kif?

Dazgur. F’din il-bicca fejn noqghod jiena, kont kellimt lill-eks-Kappillan Deguara u kont ghidtlu li xtaqt naghmel sett pavaljuni. Hu kien qalli biex naghmilhom fuq stil
modern u hekk sar. Izda dawn ma kinux jaqblu mal-kumplament tas-sett ta’ din listess triq. Id-disinn tal-pavaljuni ta’ Triq San Sebastjan tal-parti ta’ isfel kont gibtu
jiena minghand Frabs Tribli. Jien xtaqt li naghmel tlieta ohra u wiehed zghir sabiex ikunu parigg ma’ ta’ isfel, u saru wkoll.Dawn dejjem inzommhom ghandi u dan l-ahhar gew jiehduhom ta’ l-armar sabiex isir l-isfumar taghhom. Madanakollu l-pavaljuni l-antiki ghadhom tajbin ukoll u dawn jistghu jintuzaw ghal triq ohra. Meta jigu ta’ l-armar biex jarmaw il-pavaljuni jiena xorta nohrog nghinhom ghax il-festa ghadni nhobbha.

Kif thares lejn il-parrocca u l-festa fi l-futur?

J’alla nibqghu sejrin kif ahna sejrin u ma jkollniex inkwiet ghax xi kultant meta nkunu qed niehdu r-ruh dejjem jara x’jinqala’. L-ahhar wahda friska hi li ghadna kif tlifna lil sehibna Charlie Cauchi (il-Mesmerun).

Nafu li ftit ilu kont l-Awstralja. X’tghidilna fuq din l-esperjenza?

Ftit tax-xhur ilu mort ghand ibni Bastjan li llum ghandu erbat itfal gewwa Queensland. Fl-ahhar ghidtlu li xtaqt immur ghall-festa ta’ San Sebastjan u mill-ewwel qalli li se jirrangali ghat-ticket ta’ l-ajruplan. Kellna titjira ta’ saghtejn. L-ewwel inzilna Gelong u ghamilna tlett ijiem hemm. Imbaghad mort ghand Lucian Gatt li laqaghna hafna. Il-Gimgha kellna quddiesa ghal ruh ommi u missieri u kif spiccat morna fi s-sala ghal drink. Hawnhekk gie jsibni Raymond Gatt u qalli li se jlaqqaghni ma’ min jiehu hsieb ir-reffiegha li jismu Louis. Xtaquni li nerfa’ fl-istatwa ta’ San Sebastjan, replika ta’ l-istatwa titulari tal-parrocca taghna xoghol l-artist Stephen Borg u jien accettajt. Kellna konfratiji bojod bit-tarf tal-bizilla isfel. Meta messni li nitbiddel u mmur fuq wara qaluli li jien kont il-mistieden u allura kelli nibqa’ quddiem. Bla dubju ta’ xejn hadt pjacir hafna. Fl-Awstralja ltqajt ma’ hafna nies li qabel konna nilaghbu flimkien fi l-pjazza.

U llum kif tqatta’ l-gurnata Carm? Ghandek xi passatempi partikolari?

Issa l-gurnata nqattaghha mal-familja u bhala passatemp inhobb indur il-festi; qisni l-mejda tal-qubbajt.

X’messagg ghandek ghal dawk li b’xi mod jew iehor huma involuti fi l-festa taghna?

L-ewwel nett nixtieq il-festa t-tajba lil kulhadd u nirringrazzja lilkom ta’ l-opportunità li tajtuni ghal din l-intervista helwa li ghamiltuli. Lil ta’ l-armar nghidilkom biex tibqghu sejrin kif sejrin halli nkomplu nkabbru l-festa ghax bl-armar li ghamiltu l-festa taghna saret bhal ta’ haddiehor.

Intervista mehuda mill-fuljett li l-Ghaqda tal-Armar San Sebastjan harget ghall-festa tas-sena 2006. L-intervista saret minn Elaine Schembri u Marlon Barbara lis-Sur Carmelo Falzon.